Chiều tối 30/9, nhiều tuyến đường tại TP.HCM ngập nặng sau trận mưa lớn kéo dài khoảng từ 16h30 đến 20h, kết hợp với triều cường. Tại trạm Hà Huy Giáp, lượng mưa ghi nhận 79,2 mm, trong khi mực triều tại trạm Bình Triệu lên 1,59 m, vượt báo động II.

Theo Trung tâm Quản lý giao thông và Hạ tầng kỹ thuật thuộc Sở Xây dựng TP.HCM, 12 tuyến đường xảy ra ngập nặng trong đợt mưa này, gồm Hồ Học Lãm, Tên Lửa, Phan Anh, Quang Trung, Phạm Văn Chiêu, Nguyễn Văn Khối, Lê Đức Thọ, song hành Quốc lộ 22, Bà Triệu, Phan Huy Ích, Phan Văn Hớn và Nguyễn Văn Quá.

Điểm đáng chú ý là lượng mưa 79,2 mm tại Hà Huy Giáp được ghi nhận chỉ trong khoảng 45 phút, trong khi hệ thống cống hiện hữu tại khu vực được thiết kế với tần suất P=5 năm, tương ứng 86 mm trong 3 giờ và mực triều thiết kế 1,32 m. Khi mưa lớn tập trung trong thời gian ngắn, đồng thời triều dâng cao, khả năng tiêu thoát của hệ thống bị vượt ngưỡng.

Tình trạng ngập tiếp tục xuất hiện vào chiều tối 1/10 khi TP.HCM có mưa lớn trên diện rộng. Tại khu vực chợ Tân Sơn Nhất, phường Hạnh Thông, nước có thời điểm dâng khoảng 70 cm. Các tuyến Phan Văn Trị, Phan Huy Ích, Đinh Bộ Lĩnh, Nguyễn Xí và một số khu vực khác cũng bị ảnh hưởng, khiến giao thông ùn ứ và việc đi lại của người dân gặp khó khăn.

Như vậy, ngập trong hai ngày liên tiếp không chỉ xuất phát từ một yếu tố riêng lẻ. Cường độ mưa lớn trong thời gian ngắn và triều cường cùng xuất hiện đã tạo áp lực vượt khả năng tiêu thoát của hệ thống tại nhiều khu vực. Một số điểm còn chịu tác động từ quá trình thi công các dự án hạ tầng.

Riêng tại đường Phan Huy Ích, Sở Xây dựng cho biết tình trạng ngập diễn biến nặng hơn so với những năm trước. Trong quá trình thi công dự án cải tạo kênh Tham Lương - Bến Cát - Rạch Nước Lên, chất thải nạo vét tập kết trong lòng kênh làm thu hẹp dòng chảy. Khi mưa lớn, nước dâng trong kênh và xâm nhập ngược vào hệ thống cống, làm hạn chế khả năng tiêu thoát.

Tuy nhiên, nếu chỉ nhìn những trận ngập gần đây như các sự cố riêng lẻ thì chưa phản ánh hết quy mô của bài toán. Sau khi mở rộng địa giới hành chính, TP.HCM hiện ghi nhận 159 điểm thường xuyên ngập, gồm 76 điểm tại khu vực TP.HCM trước đây, 52 điểm thuộc Bình Dương và 31 điểm thuộc Bà Rịa - Vũng Tàu.

Trong số này, thành phố xác định 50 vị trí có mức ngập từ 30 cm trở lên và kéo dài trên 30 phút, tập trung tại nhiều khu vực trung tâm, các trục giao thông chính và những nơi đô thị hóa nhanh. Đây là nhóm điểm được ưu tiên xử lý trong kế hoạch chống ngập.

Theo Sở Xây dựng TP.HCM, áp lực ngập đô thị hiện không chỉ đến từ lượng mưa. Thành phố có địa hình thấp, chịu tác động của triều cường, nước biển dâng và sụt lún, trong khi hệ thống kênh rạch, cống thoát nước và trạm bơm chưa đồng bộ. Quá trình đô thị hóa cũng làm thu hẹp không gian trữ nước tự nhiên tại nhiều khu vực.

Đây là lý do TP.HCM đang tính toán lại cách tiếp cận đối với bài toán chống ngập. Tại hội thảo về chống ngập và thoát nước trong phát triển đô thị hồi tháng 9, thành phố được khuyến nghị chuyển từ tư duy đơn thuần “thoát nước nhanh” sang “quản lý rủi ro ngập tích hợp”.

Theo hướng này, chống ngập không chỉ là xây thêm cống mà phải kết hợp hệ thống thoát nước với hồ điều hòa, kênh rạch, kiểm soát triều, không gian trữ nước, các giải pháp dựa vào tự nhiên và hệ thống cảnh báo. Một số giải pháp còn hướng tới việc trì hoãn, lưu trữ rồi mới tiêu thoát nước nhằm giảm áp lực lên hệ thống trong thời điểm mưa lớn.

Quy mô nguồn lực dành cho bài toán này cũng cho thấy đây không còn là vấn đề có thể giải quyết bằng một vài công trình đơn lẻ. Giai đoạn 2026-2030, TP.HCM dự kiến triển khai 87 dự án chống ngập với tổng vốn khoảng 140.000 tỷ đồng, hướng tới giải quyết cơ bản 50 vị trí ngập.

Con số 140.000 tỷ đồng là chương trình đầu tư cho nhóm dự án được thành phố xác định trong giai đoạn này, không có nghĩa toàn bộ 159 điểm ngập sẽ được xử lý với số vốn trên. Với phương án đầu tư rộng hơn, Sở Xây dựng tính toán thành phố cần triển khai 157 dự án, tổng nhu cầu vốn khoảng 347.895 tỷ đồng để cơ bản xử lý toàn bộ 159 điểm ngập. Hiện 51 dự án đã được chấp thuận, tổng vốn khoảng 158.261 tỷ đồng, dự kiến xử lý 72 điểm.

Một trong những dự án lớn được kỳ vọng góp phần kiểm soát ngập do triều là dự án Giải quyết ngập do triều khu vực TP.HCM giai đoạn 1. Công trình gồm hệ thống cống kiểm soát triều và đê bao ven sông Sài Gòn, được thiết kế để kiểm soát ngập cho khu vực khoảng 570 km² với dân số khoảng 6,5 triệu người.

Theo báo cáo của Chính phủ hồi tháng 6, nhà đầu tư đã thực hiện hơn 93% khối lượng dự án. Một số hạng mục đã được vận hành thử, trong khi các công trình còn lại được đặt mục tiêu hoàn thành trong năm 2026. Tuy nhiên, dự án vẫn còn vướng mắc liên quan phương thức thanh toán và huy động vốn, khiến tiến độ hoàn thành đồng bộ chưa đạt như kỳ vọng.

Trong ngắn hạn, những trận mưa lớn vẫn cho thấy khoảng trống giữa năng lực hạ tầng hiện tại và yêu cầu của một đô thị ngày càng lớn. Chỉ trong năm 2026, TP.HCM đã ghi nhận 26 tuyến đường bị ngập do mưa, với độ sâu phổ biến 10-30 cm, bên cạnh 8 tuyến thường xuyên chịu ảnh hưởng của triều cường. Thành phố đặt mục tiêu trong năm nay hoàn thành 9 dự án trọng điểm để xử lý dứt điểm 3 trong số 50 vị trí ngập nặng.

Về dài hạn, bài toán ngập của TP.HCM vì thế không chỉ nằm ở việc tăng tiết diện cống hay xây thêm trạm bơm. Khi đô thị tiếp tục mở rộng, đất dành cho không gian chứa nước ngày càng trở nên quan trọng, trong khi các yếu tố như sụt lún, triều cường và những trận mưa lớn trong thời gian ngắn có thể tiếp tục tạo áp lực lên hệ thống.

Một tính toán được công bố tại hội thảo của thành phố cho thấy nếu không đầu tư các giải pháp chống ngập, đến năm 2100 rủi ro thiệt hại có thể lên khoảng 150 triệu USD mỗi năm. Nếu kết hợp các công trình với giải pháp dựa vào tự nhiên, mức thiệt hại được tính toán có thể giảm còn khoảng 50 triệu USD mỗi năm. Điều này cho thấy kênh rạch, hồ điều hòa, không gian xanh và mặt nước không chỉ mang giá trị cảnh quan mà còn có thể trở thành một phần của hạ tầng chống ngập.

Những trận ngập ngày 30/9 và 1/10 vì vậy cho thấy một thực tế rõ hơn: chống ngập tại TP.HCM đang chuyển từ xử lý từng điểm sang bài toán quản lý rủi ro của cả một siêu đô thị. Hàng trăm nghìn tỷ đồng có thể được dành cho hạ tầng, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào việc các công trình thoát nước, kiểm soát triều, không gian trữ nước và quy hoạch đô thị có được triển khai đồng bộ hay không.