Tại hội thảo góp ý dự thảo Luật Đất đai (sửa đổi) sáng 15/9, bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh, đại biểu Quốc hội khóa XVI, Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM, cho rằng hoạt động công chứng vẫn cần được duy trì trong các giao dịch về quyền sử dụng đất.
Theo bà Hạnh, dự thảo quy định theo hướng hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp, góp vốn bằng quyền sử dụng đất chỉ phải công chứng đối với thửa đất chưa có đầy đủ thông tin trong cơ sở dữ liệu đất đai. Quy định này có thể dẫn đến cách hiểu rằng khi dữ liệu đã đầy đủ thì giao dịch không còn bắt buộc công chứng.
Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM cho rằng cách tiếp cận trên chưa phù hợp với bản chất của công chứng. Theo bà, công chứng không chỉ là một thủ tục hành chính mà còn là hoạt động bổ trợ tư pháp đã được xã hội hóa.
Bà Hạnh đánh giá cơ sở dữ liệu đất đai có vai trò quan trọng trong việc xác minh thông tin về thửa đất, hạn chế giấy tờ giả và giảm rủi ro trong giao dịch. Tuy nhiên, dữ liệu không thể xác nhận ý chí và sự tự nguyện của các bên khi giao kết hợp đồng.
Theo bà, công chứng còn bao gồm việc kiểm tra năng lực hành vi, ý chí và sự tự nguyện của các bên tham gia giao dịch. Đây là những yếu tố mà cơ sở dữ liệu hay hệ thống máy móc không thể tự xác nhận.
“Cho dù dữ liệu đất đai đã đầy đủ, hoạt động công chứng vẫn cần thiết. Phải có một bên thứ ba kiểm tra và xác thực ý chí tự nguyện của các bên trong giao dịch”, bà Hạnh nói.
Từ đó, bà đề nghị cơ quan soạn thảo quy định ngay trong Luật Đất đai những giao dịch bắt buộc phải công chứng, thay vì giao Chính phủ quy định bằng nghị định. Theo bà, cách này sẽ tạo cơ sở pháp lý thống nhất khi áp dụng.
Từ góc độ tổ chức tín dụng, bà Nguyễn Thị Xuân, Trưởng ban Nghiệp vụ, Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, cũng đề nghị duy trì công chứng, chứng thực đối với các giao dịch có tính chất định đoạt quyền sử dụng đất, nhất là chuyển nhượng, tặng cho, thế chấp và góp vốn bằng quyền sử dụng đất.
Theo bà Xuân, công chứng, chứng thực là một cơ chế kiểm soát và phòng ngừa rủi ro pháp lý quan trọng, trong bối cảnh quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất thường có giá trị lớn và phát sinh nhiều tranh chấp.
Đại diện Hiệp hội Công chứng viên Việt Nam cũng cho rằng chưa có đủ cơ sở để bỏ quy định công chứng, chứng thực bắt buộc đối với các giao dịch về quyền sử dụng đất. Hiệp hội đề nghị tiếp tục duy trì yêu cầu này trong Luật Đất đai, đồng thời xây dựng cơ chế điện tử liên thông để rút gọn quy trình thay vì loại bỏ công chứng.
Tuy nhiên, một số ý kiến tại hội thảo cho rằng có thể giảm yêu cầu công chứng khi giao dịch đã có đầy đủ dữ liệu pháp lý. Ông Nguyễn Hữu Toàn, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng khi dữ liệu đã đầy đủ, các bên có thể kiểm chứng thông tin trên hệ thống và nếu có đủ niềm tin thì không nhất thiết phải thực hiện thêm công chứng.
Theo ông Toàn, người dân vẫn có quyền sử dụng dịch vụ công chứng nếu chưa yên tâm về tính pháp lý của giao dịch. Cách tiếp cận này có thể góp phần giảm thủ tục hành chính và phù hợp với cơ chế thị trường.
Trong khi đó, bà Phan Thị Hồng, Phó Trưởng ban Dân nguyện và Giám sát, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, đề nghị dự thảo làm rõ điều kiện áp dụng nếu giảm yêu cầu công chứng. Đặc biệt, cần xác định cụ thể thế nào là “thửa đất chưa có đủ thông tin trong cơ sở dữ liệu đất đai”.
Theo bà Hồng, nếu khái niệm này không được quy định rõ, việc áp dụng có thể gặp vướng mắc và dẫn đến cách hiểu khác nhau giữa các địa phương. Quy định cần đủ rõ để người dân và cơ quan thực thi xác định được trường hợp nào phải công chứng và trường hợp nào có thể sử dụng dữ liệu đất đai thay thế.
Bà Nguyễn Thị Xuân cho rằng nếu cơ quan soạn thảo vẫn định hướng giảm yêu cầu công chứng, không nên bãi bỏ đồng loạt mà cần có lộ trình và cơ chế thay thế, bảo đảm mức độ an toàn pháp lý tương đương. Việc miễn công chứng chỉ nên được xem xét khi các bên, đặc biệt là tổ chức tín dụng, có khả năng truy cập và xác thực đầy đủ thông tin trực tuyến.
