Theo quy định của Luật Đất đai 2024, nguyên tắc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất được xác định theo mục đích sử dụng đất. Cụ thể, người sử dụng đất sẽ được bồi thường bằng đất có cùng mục đích sử dụng hoặc bằng tiền theo giá đất của loại đất bị thu hồi do UBND cấp có thẩm quyền quyết định tại thời điểm phê duyệt phương án bồi thường.
Trong trường hợp không đủ quỹ đất để bồi thường, giá đất được xác định dựa trên các phương pháp định giá theo quy định tại luật, trong đó ưu tiên phương pháp so sánh thị trường nếu có đủ dữ liệu giao dịch. Khi thiếu thông tin, cơ quan chức năng sẽ áp dụng hệ số điều chỉnh giá đất (hệ số K) trên cơ sở bảng giá đất do Nhà nước ban hành.
Đối với các trường hợp xây dựng nhà ở trên đất nông nghiệp, pháp luật xác định đây là hành vi sử dụng đất sai mục đích. Tuy nhiên, nếu việc sử dụng diễn ra trước ngày 1-7-2014 và ổn định trong thời gian dài, người sử dụng đất vẫn có thể được xem xét công nhận quyền sử dụng đất ở.
Theo hướng dẫn tại Nghị định 88/2024/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 49/2026), hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất vi phạm trước thời điểm Luật Đất đai 2013 có hiệu lực, nếu đủ điều kiện cấp giấy chứng nhận thì vẫn được bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất. Khi đó, diện tích được bồi thường theo giá đất ở sẽ không vượt quá hạn mức công nhận đất ở tại địa phương.
Cụ thể, nếu diện tích đất bị thu hồi nằm trong hạn mức công nhận đất ở, người dân có thể được bồi thường toàn bộ theo giá đất ở. Trường hợp diện tích vượt hạn mức, phần vượt sẽ được tính theo giá đất nông nghiệp hoặc theo loại đất ghi trong giấy tờ pháp lý.
Như vậy, việc bồi thường không chỉ căn cứ vào mục đích sử dụng ban đầu mà còn phải xem xét toàn diện quá trình sử dụng đất, thời điểm vi phạm và điều kiện được cấp giấy chứng nhận. Trường hợp người dân không đồng ý với phương án bồi thường, có thể thực hiện quyền khiếu nại hoặc khởi kiện theo quy định của pháp luật.
Ngoài ra, theo Nghị quyết 254/2025/QH15, từ ngày 1-1-2026, giá đất tính bồi thường được xác định theo bảng giá đất nhân với hệ số điều chỉnh giá đất, thay vì phải xác định giá đất cụ thể cho từng trường hợp như trước đây. Cách tiếp cận này nhằm đơn giản hóa quy trình định giá, rút ngắn thời gian và tăng tính minh bạch.
