Hướng đi mới cho bài toán an cư của công nhân
Tại buổi tiếp xúc cử tri mới đây, Bí thư Thành ủy TP.HCM Trần Lưu Quang cho biết Quốc hội và Chính phủ đã có các nghị quyết riêng liên quan đến phát triển nhà ở cho người lao động. Trong thời gian tới, Luật Nhà ở cũng sẽ được sửa đổi theo hướng nới điều kiện, đơn giản thủ tục để người dân dễ tiếp cận nhà ở xã hội hơn.
Theo định hướng mới, Liên đoàn Lao động TP.HCM sẽ đóng vai trò trung gian trong việc thu tiền thuê nhà từ doanh nghiệp. Các doanh nghiệp sẽ khấu trừ tiền thuê trực tiếp từ lương hàng tháng của công nhân để thanh toán cho đơn vị vận hành nhà ở. Cách làm này được kỳ vọng giúp chủ đầu tư yên tâm về dòng tiền, đồng thời tạo sự gắn kết lâu dài giữa người lao động với doanh nghiệp.
Hiện TP.HCM đã chốt phương án xây dựng khoảng 70.000 căn hộ theo cơ chế này, qua đó góp phần hướng tới mục tiêu phát triển hơn 200.000 căn nhà ở xã hội trong thời gian tới. Song song đó, thành phố cũng định hướng phát triển các dự án nhà ở thương mại giá phù hợp tại khu vực vùng ven, đi kèm đầu tư hạ tầng kết nối.
Khác với mô hình nhà ở xã hội truyền thống, mô hình mới cho phép doanh nghiệp chủ động đầu tư quỹ đất, xây dựng và cho thuê nhà ở, mở thêm lựa chọn phù hợp hơn với điều kiện tài chính của phần lớn công nhân.
Nhiều người lao động cho rằng nếu giá thuê hợp lý, thủ tục đơn giản và môi trường sống tốt hơn các khu trọ tự phát hiện nay, đây có thể là hướng đi phù hợp với nhu cầu thực tế.
Anh Lê Anh Trung, công nhân làm việc gần Khu công nghiệp Tân Tạo, cho biết vợ chồng anh đã sống tại TP.HCM hơn 15 năm nhưng vẫn loay hoay với bài toán tiền thuê trọ và sinh hoạt phí hàng tháng. Với tổng thu nhập khoảng 16 triệu đồng/tháng, sau khi chi trả tiền nhà, ăn uống và hỗ trợ gia đình ở quê, số tiền còn lại không đáng kể.
Trong khi đó, anh Nam, đang thuê trọ cùng vợ và con nhỏ tại khu vực Bình Tân, cho biết điều khiến anh lo lắng nhất là điều kiện sống chật chội và thiếu không gian sinh hoạt cho con trẻ. Dù từng tìm hiểu một số dự án nhà ở xã hội, anh vẫn chưa thể tiếp cận do áp lực tài chính và thủ tục giấy tờ phức tạp.
Cần những khu lưu trú đúng nghĩa
Theo đại diện UBND phường Bình Tân, địa phương hiện có khoảng 20.000 công nhân sinh sống và làm việc. Tuy nhiên, nhu cầu mua nhà ở xã hội thực tế không cao như kỳ vọng bởi phần lớn công nhân là lao động nhập cư, có xu hướng trở về quê sinh sống sau nhiều năm làm việc.
Do đó, điều người lao động cần hơn là những khu lưu trú ổn định, chi phí phù hợp và có môi trường sống đảm bảo. Ngoài chỗ ở, các khu nhà cần có không gian sinh hoạt cộng đồng, sân chơi trẻ em, môi trường sạch sẽ và thuận tiện tiếp cận trường học, cơ sở y tế.
Ở góc độ doanh nghiệp, nhiều đơn vị cho rằng vấn đề nhà ở đang ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng giữ chân lao động. Tình trạng công nhân thường xuyên chuyển chỗ ở vì giá thuê tăng hoặc điều kiện sinh hoạt không đảm bảo khiến doanh nghiệp gặp khó trong ổn định nhân sự.
Một doanh nghiệp sản xuất tại khu vực phía Tây TP.HCM nhận định điểm đáng chú ý của mô hình mới là vai trò trung gian của Liên đoàn Lao động TP.HCM trong việc hỗ trợ thu tiền thuê và kết nối người lao động với chủ đầu tư. Điều này giúp giảm áp lực vận hành cho doanh nghiệp phát triển nhà ở cho thuê.
TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và Môi trường TP.HCM, cho rằng định hướng phát triển nhà ở công nhân cho thuê là bước điều chỉnh phù hợp với thực tế thị trường lao động đô thị hiện nay. Theo ông, ngoài vai trò trung gian thu tiền thuê, tổ chức công đoàn cần tham gia xây dựng tiêu chuẩn nhà ở, giám sát chất lượng vận hành và hỗ trợ giải quyết tranh chấp.
Ông cũng cho rằng cần nghiên cứu cơ chế hỗ trợ trực tiếp tiền thuê nhà cho nhóm lao động thu nhập thấp, đặc biệt là công nhân trẻ hoặc người nuôi con nhỏ. Đồng thời, Nhà nước cần xem nhà ở công nhân như một dạng hạ tầng an sinh xã hội, tương tự giao thông hay giáo dục, thay vì chỉ là vấn đề bất động sản đơn thuần.
Nhiều mô hình ký túc xá doanh nghiệp phát huy hiệu quả
Tại các địa phương công nghiệp phía Bắc, nhiều mô hình nhà ở cho công nhân đã được triển khai và cho thấy hiệu quả tích cực. Một số dự án do doanh nghiệp bất động sản đầu tư như khu nhà ở công nhân của Viglacera tại Khu công nghiệp Yên Phong (Bắc Ninh), hay mô hình thiết chế công đoàn tại các khu công nghiệp Đồng Văn do Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam phối hợp xây dựng.
Bên cạnh đó, nhiều tập đoàn FDI lớn cũng chủ động đầu tư ký túc xá cho công nhân. Tại Hải Phòng, Tập đoàn Pegatron xây dựng khu ký túc xá gần Khu công nghiệp DEEP C 2A với sức chứa gần 10.000 công nhân và chuyên gia. Khu lưu trú được đầu tư đồng bộ với phòng sinh hoạt cộng đồng, khu thể thao, phòng y tế và xe đưa đón công nhân đến nhà máy.
Theo đại diện Pegatron Việt Nam, việc xây dựng ký túc xá là chính sách nhất quán của tập đoàn nhằm tạo môi trường sống ổn định cho người lao động và thể hiện cam kết đầu tư lâu dài tại Việt Nam.
Tại Bắc Ninh, Công ty TNHH Luxshare-ICT Vân Trung cũng đầu tư hệ thống ký túc xá phục vụ hơn 27.500 lao động với nhiều tiện ích đi kèm. Trong khi đó, Tập đoàn Samsung tại Thái Nguyên đã xây dựng 26 dãy ký túc xá cao khoảng 6 tầng để đáp ứng nhu cầu lưu trú cho hàng chục nghìn công nhân.
Không chỉ Việt Nam, nhiều quốc gia châu Á cũng đang chú trọng nâng chất lượng nhà ở công nhân. Tại Nhật Bản, nhiều doanh nghiệp xem ký túc xá như một phúc lợi cạnh tranh nhằm thu hút lao động trẻ trong bối cảnh già hóa dân số. Còn tại Singapore, sau đại dịch COVID-19, nước này đã ban hành bộ tiêu chuẩn mới cho ký túc xá công nhân với yêu cầu nghiêm ngặt về diện tích sinh hoạt, vệ sinh và khả năng ứng phó dịch bệnh.
