Công chứng vẫn là “lớp lọc rủi ro” quan trọng
Thực tế cho thấy, thủ tục công chứng hiện nay vẫn còn tồn tại một số bất cập như hồ sơ phức tạp, mất thời gian đi lại và tình trạng quá tải tại các đô thị lớn. Điều này làm tăng chi phí và kéo dài thời gian giao dịch.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, cần nhìn nhận đúng vai trò của công chứng. Tiến sĩ Trần Việt Anh – Phó hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Hùng Vương TP.HCM – cho rằng công chứng không đơn thuần là thủ tục hành chính mà là cơ chế kiểm soát pháp lý quan trọng. Hoạt động này giúp xác minh năng lực pháp lý của các bên, kiểm tra tính hợp pháp của tài sản và cảnh báo rủi ro trước khi ký kết hợp đồng.
Trong bối cảnh thị trường bất động sản Việt Nam chưa thực sự minh bạch, công chứng được xem như “lớp lọc rủi ro đầu tiên”. Thực tế, nhiều tranh chấp đất đai phức tạp hiện nay xuất phát từ các giao dịch không được kiểm soát chặt chẽ về pháp lý.
Quốc tế không bắt buộc công chứng nhưng kiểm soát chặt hơn
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, một số quốc gia không bắt buộc công chứng theo mô hình truyền thống, nhưng lại có cơ chế kiểm soát thay thế rất chặt chẽ.
Tại Mỹ, giao dịch bất động sản thường được kiểm soát thông qua luật sư và hệ thống bảo hiểm quyền sở hữu. Ở Úc, vai trò này do luật sư đảm nhiệm với trách nhiệm pháp lý cao và quy trình chuẩn hóa. Trong khi đó, Singapore vận hành hệ thống đăng ký đất đai điện tử minh bạch, gần như tuyệt đối.
Điểm chung là dù không bắt buộc công chứng, các quốc gia này đều có “hệ sinh thái pháp lý” đủ mạnh để bảo đảm an toàn giao dịch.
Việt Nam cần thận trọng khi nới lỏng
Theo ông Nguyễn Văn Hòa – Chủ tịch Hội Công chứng viên TP.HCM, dự thảo luật Công chứng (sửa đổi) đã thu hẹp phạm vi các giao dịch bắt buộc công chứng, đồng thời mở rộng khả năng công chứng tự nguyện khi đủ điều kiện về hạ tầng và dữ liệu.
Tuy nhiên, ông cho rằng vẫn cần duy trì công chứng đối với các giao dịch có giá trị lớn hoặc tiềm ẩn rủi ro cao. Nếu thiếu sự tham gia của bên thứ ba, nguy cơ tranh chấp có thể gia tăng, kéo theo gánh nặng cho hệ thống tòa án và ảnh hưởng đến trật tự xã hội.
Thạc sĩ Ngô Gia Hoàng (Trường Đại học Luật TP.HCM) nhấn mạnh, bất động sản là tài sản có giá trị lớn và liên quan trực tiếp đến nhu cầu an cư của người dân. Trong khi đó, hệ thống pháp luật điều chỉnh lĩnh vực này còn phức tạp, không phải ai cũng đủ khả năng tự đánh giá tính hợp pháp của giao dịch.
Do đó, công chứng đóng vai trò như cơ chế phòng ngừa rủi ro pháp lý, thông qua việc kiểm tra hồ sơ, xác định ý chí tự nguyện và tính hợp pháp của hợp đồng. Văn bản công chứng cũng là chứng cứ quan trọng khi xảy ra tranh chấp.
Nếu bỏ yêu cầu công chứng đối với các giao dịch cần kiểm soát chặt, có thể phát sinh hàng loạt rủi ro như giao dịch giả tạo, lừa đảo, chuyển nhượng tài sản không đủ điều kiện pháp lý hoặc tranh chấp kéo dài, khó xử lý. Khi đó, chi phí xã hội để giải quyết hậu quả có thể lớn hơn nhiều so với chi phí công chứng ban đầu.
Các chuyên gia cho rằng, thay vì loại bỏ công chứng, cần tập trung cải cách theo hướng đơn giản hóa, số hóa thủ tục, đồng thời phân loại giao dịch để áp dụng mức độ kiểm soát phù hợp. Về lâu dài, việc xây dựng hệ thống dữ liệu đất đai minh bạch và hoàn thiện cơ chế pháp lý thay thế là điều kiện tiên quyết nếu muốn giảm dần vai trò bắt buộc của công chứng.
