Thông tư liên tịch số 11/2025/TTLT do các cơ quan gồm Viện KSND tối cao, TAND tối cao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính, Bộ Công Thương, Bộ Xây dựng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Kiểm toán Nhà nước và Thanh tra Chính phủ ban hành, hướng dẫn việc xác định hành vi lãng phí để áp dụng các quy định của Bộ luật Hình sự.
Trong lĩnh vực đất đai và tài nguyên, Thông tư nêu rõ một số nhóm hành vi nếu gây hậu quả nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự, thay vì chỉ xử lý bằng biện pháp hành chính như trước.
Quy hoạch, quản lý đất đai sai phạm có thể cấu thành tội phạm
Theo Thông tư, việc lập, thẩm định, phê duyệt hoặc tổ chức thực hiện quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch tài nguyên không đúng quy định pháp luật, dẫn đến thất thoát, lãng phí nguồn lực đất đai, có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng.
Cùng với đó, các hành vi gây ô nhiễm, hủy hoại tài nguyên, làm suy giảm giá trị sử dụng đất, năng lượng và tài nguyên quốc gia trong quá trình khai thác, sử dụng cũng thuộc nhóm hành vi bị kiểm soát chặt chẽ.
Sai phạm trong giao đất, cho thuê đất và chuyển mục đích sử dụng đất
Thông tư đặc biệt nhấn mạnh các vi phạm trong hoạt động quản lý nhà nước về đất đai, bao gồm: giao đất, cho thuê đất, giao rừng, cho thuê rừng, thu hồi đất hoặc cho phép chuyển mục đích sử dụng đất không đúng đối tượng, không đúng thẩm quyền hoặc không phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đã được phê duyệt.
Ngoài ra, việc giao đất, cho thuê đất nhưng không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài chính với Nhà nước, không tổ chức đấu giá quyền sử dụng đất, đấu thầu dự án theo quy định, hoặc chậm xác định giá đất dẫn đến thất thu ngân sách, cũng được xác định là hành vi có nguy cơ bị xử lý hình sự.
Đất bỏ hoang, dự án chậm triển khai không còn “vùng an toàn”
Một trong những điểm đáng chú ý của Thông tư liên tịch số 11/2025 là việc làm rõ trách nhiệm pháp lý đối với hành vi sử dụng đất không đúng mục đích, để đất bỏ hoang hoặc chậm đưa đất vào sử dụng.
Cụ thể, trường hợp đất được giao, cho thuê nhưng bị bỏ hoang liên tục quá 12 tháng kể từ khi nhận bàn giao trên thực địa, hoặc chậm tiến độ sử dụng đất quá 24 tháng so với tiến độ cam kết trong dự án đầu tư, nếu gây lãng phí nghiêm trọng, có thể bị xem xét xử lý hình sự.
Bên cạnh đó, các hành vi cố ý kéo dài giải phóng mặt bằng, chậm triển khai dự án; khởi công khi chưa được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt; thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư không đúng quy định, gây lãng phí nguồn lực xã hội cũng nằm trong diện kiểm soát.
Siết trách nhiệm trong phê duyệt chủ trương đầu tư và dự án nhà ở
Thông tư cũng đề cập đến trách nhiệm của cơ quan, cá nhân có thẩm quyền trong việc quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư, phê duyệt dự án nhà ở không phù hợp với quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng, quy hoạch đô thị – nông thôn hoặc chương trình phát triển nhà ở đã được phê duyệt.
Theo đánh giá của giới chuyên gia pháp lý và bất động sản, quy định này tạo cơ sở pháp lý quan trọng để xem xét trách nhiệm hình sự đối với các quyết định sai phạm trong quản lý đất đai, nhất là trong bối cảnh nhiều dự án treo, khu đất bỏ hoang gây lãng phí lớn cho nền kinh tế.
Bước chuyển từ xử phạt hành chính sang xử lý hình sự
Thông tư liên tịch số 11/2025 không đặt ra tội danh mới, nhưng đóng vai trò là căn cứ hướng dẫn nghiệp vụ cho các cơ quan tố tụng trong việc áp dụng các quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự đối với hành vi lãng phí đất đai, tài nguyên.
Việc xác định rõ các dấu hiệu vi phạm được kỳ vọng sẽ tăng tính răn đe, nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng đất, đồng thời hạn chế tình trạng đầu cơ, giữ đất chờ thời, dự án chậm triển khai kéo dài nhiều năm.
Từ năm 2026, lãng phí đất đai không còn là vấn đề chỉ dừng ở xử phạt hành chính, mà có thể trở thành rủi ro pháp lý nghiêm trọng đối với cả tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân liên quan.
